Miesięcznik Dzikie Życie

5/215 2012 Maj 2012

Przyroda znad Waldenu dziś

Grzegorz Bożek

Staw Walden stał się znany w świecie dzięki literaturze. Gdyby nie publikacje Henry’ego D. Thoreau, byłby pewnie jednym z akwenów stanu Massachusetts. Literacka sława zwróciła jednak uwagę także na jego aspekt przyrodniczy i krajobrazowy.

Dziecko lodowca

Walden jest jeziorem wytopiskowym, powstałym wskutek cofania się lodowca pokrywającego Nową Anglię około 10–12 tys. lat temu. Lodowiec cofając się tworzył tzw. zagłębienia wytopiskowe, miejsca, w których długo zalegały bryły martwego lodu. Właśnie po ich wytopieniu powstawały jeziora, jakich wiele w okolicach Concord. Z tego powodu większość zagłębień wytopiskowych nie posiada żadnych dopływowych ani odpływowych cieków wodnych.

Mapa Waldenu

Mapa stawu Walden, z kolekcji Concord Muzeum. Fot. David Bohl

Za życia Thoreau staw otoczony był jednym z niewielu lasów pośród rozległych terenów rolniczych. Mało żyzna gleba lasu Walden nie nadawała się pod uprawę i właśnie to go ocaliło jako jeden z niewielu zbiorników wodnych w okolicy. Oczywiście las w XIX w. był intensywnie wykorzystywany jako istotne źródło drewna. Sam Thoreau w 1859 r. ubolewał w swym „Dzienniku” nad wycinką lasów w okolicy: „Wszystkie lasy nad Waldenem mogły zostać ocalone i na zawsze pozostać naszym parkiem, ze stawem Walden w samym środku”.

Widok od Deep Cove. fot. Anna Patejuk

Widok na plażę i sklep nad Waldenem od strony zatoczki Deep Cove. Fot. Anna Patejuk

Dopiero pod koniec XIX w. podjęto działania, by Walden uczynić publicznym miejscem odpoczynku. Od 1866 r. nad jego brzegiem, w zatoczce Ice Fort Cove, zbudowano park rozrywki, w którym było kąpielisko, huśtawki, sklepy, boisko do baseballa, tor biegowy. Park spłonął w 1902 r. i nigdy nie został odbudowany.

Ochrona Waldenu

W 1922 r. rodziny Emersonów, Forbesów i Heywoodów podarowały około 80 akrów terenu otaczającego staw na rzecz terenów publicznych stanu Massachusetts, pod warunkiem „zachowania brzegów i lasów okalających Walden Emersona i Thoreau, jako miejsca otwartego dla tych, którzy pragną czerpać przyjemność ze stawu, lasów i przyrody, a także kąpieli, pływania łodziami, łowienia ryb i pikników”. Odpowiedzialność za zarządzanie rezerwatem przekazano Hrabstwu Middlesex. W lecie 1935 r. staw Walden odwiedziło prawie pół miliona ludzi.

W 1947 r. Towarzystwo Thoreau podarowało kamień z inskrypcją, który dziś leży w miejscu, gdzie znajdowało się palenisko chaty Henry’ego. W 1965 r. National Park Service wpisał staw Walden na Listę Narodowych Pomników Historycznych, zaś w 1975 r. wszedł on w skład Stanowych Parków Massachusetts.

Walden. fot. Anna Patejuk

Tablica informacyjna przy stawie Walden obok wejścia na główną plażę. Fot. Anna Patejuk

Walden Pond State Reservation (Stanowy Rezerwat Stawu Walden) to dzisiaj część Departamentu Ochrony i Rekreacji oraz zespołu parków stanu Massachusetts (mass.gov/dcr/parks/walden). Ma on 462 akry powierzchni. Na jego terenie znajduje się replika skromnej chaty Thoreau, ścieżki spacerowe i dostęp do małej plaży.

Dziś staw znajduje się w centrum liczącego 2680 akrów obszaru ekologicznego w Concord i Lincoln. Obecnie 77% lasu Walden objęte jest ochroną przez Walden Woods Project oraz ochroną stanową i miejską. Rocznie teren ten odwiedzany jest przez około 600 tys. ludzi.

Można znaleźć tam większość zwierząt i roślin z czasów Thoreau. Są wiewiórki szare, pręgowce amerykańskie, szopy pracze, lisy rude, skunksy, kaczki, gęsi. Z ryb istotną zmianą jest wyginięcie szczupaków, które w czasach pisarza stanowiły, jak sam pisał, „jego największą dumę”. Są za to okonie i raki.

Nieopodal miejsca po chacie pisarza znajduje się około 400 pni posadzonych przez niego sosen, które w 1938 r. zostały powalone przez huragan.

W najgłębszym punkcie staw ma 103 stopy. Jego wody są nadal takie, jak je opisywał Thoreau: „Walden raz jest niebieski, raz zielony, nawet gdy patrzy się na niego pod tym samym kątem. Znajdując się między ziemią a niebiosami ma w sobie coś z koloru obydwu. Oglądany ze szczytu pagórka, odbija kolor nieba, natomiast z bliska ma zabarwienie żółtawe tuż przy brzegu, gdzie widać piasek, dalej zaś kolor jasnozielony, który stopniowo ciemnieje aż do jednolitej ciemnej zieleni bliżej środka”.

Szlak na Wzgórzu Bristera

Ścieżka wokół Waldenu. fot. Anna Patejuk

Ścieżka wokół stawu Walden. Fot. Anna Patejuk

Przyroda w okolicy stawu to nie tylko samo jezioro, ale również interesujący szlak Thoreau na wzgórzu Bristera, położonym w historycznym lesie Walden. Swoją nazwę zawdzięcza Bristerowi Freemanowi, wyzwolonemu niewolnikowi. Szlak honoruje Thoreau jako reformatora społecznego – Henry działał w ruchu abolicjonistów, był uczestnikiem Underground Railroad, wspierał dążenia na rzecz zniesienia niewolnictwa i pomagał zbiegłym niewolnikom.

Teren ten zarządzany jest przez Walden Woods Project i przylega do obszaru chronionego Concord – ma powierzchnię 18,6 akra. Thoreau w tym miejscu prowadził badania na temat sukcesji lasu. Już w połowie XIX w. teren ten był zdegradowany przez kopalnię piasku i żwiru, ale po jej zamknięciu stopniowo powracała przyroda. Pojawiły się kolejno mchy i porosty, nieduże płaty traw i krzewów, brzozy, wiśnie i sosny smołowe. Thoreau jako jeden z pierwszych opisywał ten proces zmian.

Widok na Thoreaus Cove fot.Anna Patejuk

Widok w kierunku północnym, w stronę zatoczki Thoreau’s Cove, staw Walden. Fot. Anna Patejuk

Gdy w latach 80. XX w. miejsce było zagrożone budową centrum biurowców, Walden Woods Project nabył prawa własności do wzgórza w 1993 r. i objął je stałą ochroną.

Dziś obserwowane jest tam zjawisko zanikania łąk – w latach 50. XIX wieku lasy pokrywały Massachusetts w mniej niż 40%, teraz zajmują niemal 80% powierzchni. Ten proces widać również w okolicy Waldenu i nieodległego Brister’s Hill.

Na ścieżce przyrodniczej i historycznej umieszczono specjalne tablice, które pokazują historię miejsca oraz przyrodę – łąki, las i sad w miejscu „gdzie wciąż rosną jabłonie, które Brister posadził i pielęgnował”, jak napisał Thoreau w „Waldenie”.

Zachować Walden

Zachowanie przyrody Waldenu dzisiaj wydaje się być realizowane w sposób właściwy. Trzeba jednak zdać sobie sprawę, że tak czy inaczej mamy do czynienia z przyrodą mocno przekształconą, dotkniętą znaczącą antropopresją. Działalność człowieka jest w rejonie Concord widoczna gołym okiem. Już w czasach, w których żył Henry D. Thoreau, tereny te były mocno nadgryzione ludzką obecnością, a od tamtych lat proces tylko się nasilił, mimo (co pozytywne) zwiększenia się lesistości. Nie jest to więc dzicz – nasza Puszcza Białowieska przy lasach Waldenu to prawdziwy dziki las. Niemniej jednak rola tego miejsca jest szczególna – ta ziemia dała światu człowieka, który poprzez swoje życie i dzieła literackie do dziś inspiruje i wskazuje, jak ważna dla świata jest dzika przyroda. I choćby tylko dlatego należy to miejsce zachować.

Grzegorz Bożek

Ważne miejsca i instytucje
Walden Woods Project Organizacja non-profit, mająca na celu ochronę ziemi, literatury i spuścizny Henry’ego Davida Thoreau poprzez konserwację, edukację i badania. Projekt został ufundowany w 1990 r. przez muzyka Dona Henleya z zespołu The Eagles. Wykorzystuje tereny lasu Walden znajdujące się pod jego kuratelą do krzewienia etyki ochrony przyrody i społecznej odpowiedzialności, które stanowiły trzon filozofii Thoreau. Wspiera ochronę historycznego lasu Walden i Krainy Thoreau w Concord i Lincoln, a także środowiska w ogóle. walden.org

The Thoreau Institute Library w Lincoln Posiada w zbiorach ponad 8000 dzieł oraz ponad 60 tys. innych pozycji, w skład których wchodzą rękopisy, grafiki, muzyka, mapy, korespondencja, periodyki, broszury i osobiste wspomnienia. Misją biblioteki jest gromadzenie, przechowywanie i udostępnianie materiałów badawczych dotyczących Thoreau, czasów, w których żył oraz jego dzisiejszego znaczenia dla przyrody i człowieka. walden.org/Library
The Thoreau Society Zajmuje się upowszechnianiem wiedzy o Henrym Thoreau, gromadzi książki i rękopisy, zachęca do korzystania ze zbiorów. Publikuje artykuły i organizuje konferencje na temat Thoreau. Siedzibę ma w Concord. thoreausociety.org
Concord Museum Istnieje od końca XIX w., prezentuje historię Concord. Szczególnie cenne są zbiory związane z Ralphem Waldo Emersonem, Henrym D. Thoreau oraz kolekcja concordzkich zegarów, sreber i przedmiotów codziennego użytku. concordmuseum.org

Serdecznie dziękujemy Marcie Rycak za pomoc w tłumaczeniu materiałów wykorzystanych w trzech artykułach dotyczących Thoreau.