Siódma granica – gdy ocean przestaje być bezpieczny

Wokół tajemnicy życia na Ziemi

Jeszcze niedawno wydawało się, że nadążamy – przynajmniej na poziomie opisu – za tempem zmian, które sami uruchomiliśmy. W październiku 2021 r., na łamach „Dzikiego Życia”, pisałem o koncepcji granic planetarnych, o tej niezwykle ważnej próbie wyznaczenia „bezpiecznej przestrzeni działania dla ludzkości”, w której Ziemia pozostaje systemem stabilnym i gościnnym (Skubała 2021). Już wtedy wiedzieliśmy, że cztery z dziewięciu granic zostały przekroczone – że opuściliśmy strefę bezpieczeństwa i wkroczyliśmy w obszar ryzyka, którego konsekwencji nie potrafimy w pełni przewidzieć. Nie minęło wiele czasu, gdy w marcu 2022 r. przyszło mi pisać o kolejnej, piątej przekroczonej granicy – tym razem związanej z zanieczyszczeniami chemicznymi, które w sposób cichy, rozproszony i trudny do uchwycenia przenikają każdy wymiar biosfery. Dziś, w kwietniu 2026 r., siadam do pisania po raz kolejny. I tym razem muszę mówić już o siódmej przekroczonej granicy planetarnej.

Zakwaszenie oceanów, jeszcze niedawno uznawane za pozostające w „bezpiecznej strefie”, jest bezpośrednim skutkiem pochłaniania przez morza nadmiaru antropogenicznego CO₂, który w wodzie tworzy kwas węglowy, zmieniając chemię oceanu i ograniczając dostępność jonów węglanowych niezbędnych organizmom takim jak koralowce do budowy szkieletów. Kluczowym wskaźnikiem tych zmian jest tzw. stan nasycenia aragonitu, który wyraźnie spada wraz ze wzrostem stężenia CO₂, sygnalizując pogarszające się warunki życia w oceanach (Caesar et al. 2024). Najnowsze dane pokazują, że do 2020 r. średnia globalna wartość tego wskaźnika spadła o 17,3%, a znaczne obszary oceanów – zwłaszcza w warstwach do 200 m – przekroczyły próg ryzyka, co doprowadziło badaczy do wniosku, że w 2025 r. została przekroczona kolejna granica planetarna. Co istotne, negatywne skutki dla organizmów morskich pojawiają się już przy mniejszych zmianach, dlatego proponuje się bardziej rygorystyczny próg 10%, który został przekroczony już około roku 2000, szczególnie w regionach takich jak Arktyka, północny Pacyfik, Ocean Południowy i północny Atlantyk (Findlay et al. 2025).

Zakwaszenie oceanów uderza przede wszystkim w organizmy budujące wapienne muszle i szkielety, takie jak pteropody czy małże, których delikatne struktury coraz łatwiej się rozpuszczają, co zaburza całe morskie łańcuchy pokarmowe – od planktonu po ryby, ptaki i wieloryby (Bednaršek et al. 2019,Waldbusser et al. 2015). Również mikroskopijne glony, jak kokolitofory, ograniczają tworzenie wapiennych płytek, co może zakłócać globalny obieg węgla, a nawet ryby odczuwają skutki zakwaszenia poprzez zaburzenia fizjologiczne. W efekcie zmniejsza się liczba kluczowych organizmów u podstaw sieci troficznych, co osłabia przepływ energii w oceanach, a jednocześnie ogranicza zdolność mórz do pochłaniania CO₂, zmniejszając ich rolę w łagodzeniu zmian klimatu (Findlay et al. 2025). Redukcja globalnych emisji CO₂ to jedyna trwała droga zatrzymania trendu zakwaszenia oceanów. Scenariusze modelowe pokazują, że jedynie niskoemisyjna ścieżka (SSP1‑2.6) pozwala ustabilizować i częściowo odwrócić przekroczenie chemicznej granicy w niektórych regionach do końca stulecia, podczas gdy trajektorie średnie i wysokie prowadzą do pełnego przekroczenia w 100% powierzchni oceanu i głębszych warstw (Findlay et al. 2025).

Coraz trudniej oprzeć się wrażeniu, że język nie nadąża za rzeczywistością – zamiast analiz rejestrujemy dziś przyspieszający proces przekraczania progów bezpieczeństwa. Granice, które miały być ostrzeżeniem, stają się kolejnymi punktami na osi czasu, coraz bardziej stromej. Najbardziej niepokojące jest jednak to, że nie towarzyszy temu poczucie przełomu – nie ma jednego momentu katastrofy, lecz powolne przesuwanie się świata poza warunki sprzyjające życiu. I dlatego tak trudno nadążyć – nie tylko z pisaniem, ale też z rozumieniem i odpowiedzią.

Prof. Piotr Skubała

Bibliografia:
- Bednaršek N., Feely R.A., Howes E.L., Hunt B.P., Kessouri F. i in. 2019. Systematic review and meta-analysis toward synthesis of thresholds of ocean acidification impacts on calcifying pteropods and interactions with warming. „Frontiers in Marine Science” 6: 227. doi.org/10.3389/fmars.2019.00227.
- Caesar L., Sakschewski B., Andersen L.S., Beringer T., Braun J. i in. 2024. Planetary Health Check Report 2024. Potsdam Institute for Climate Impact Research, Potsdam: planetaryhealthcheck.org/boundary-pages/ocean-acidification (dostęp: 17.07.2025).
- Findlay H.S., Feely R.A., Jiang L.-Q., Pelletier G.Z., Bednaršek N. 2025. Ocean Acidification: Another Planetary Boundary Crossed. „Global Change Biology” 31: e70238.
- Skubała P. 2021. Jak możemy eksploatować Ziemię, żeby być bezpieczni? „Dzikie Życie” 10 (328): 34.
- Waldbusser G.G., Hales B., Langdon C.J., Haley B.A., Schrader P. i in. 2015. Ocean Acidification Has Multiple Modes of Action on Bivalve Larvae. „PLoS ONE” 10(6): e0128376. doi.org/10.1371/journal.pone.0128376.