Ciepła woda z elektrowni zmienia Wisłę. Szczególnie zyskuje na tym obcy i inwazyjny gatunek ryby
Co roku elektrownia ENEA Połaniec zasysa z Wisły i zabija od 10 do 17 milionów młodych ryb. Teraz okazuje się, że to nie jedyny sposób, w jaki wpływa na rzekę: ciepła woda, którą zrzuca elektrownia, zmienia też to, które ryby w niej wyrastają. Największym beneficjentem jest drobna babka szczupła, inwazyjny gatunek obcy, który do Wisły przybył z rejonu Morza Czarnego i Kaspijskiego.
Położona nad Wisłą elektrownia ENEA Połaniec (o mocy 1715 MW) to jedna z 12 instalacji w kraju wykorzystujących otwarty system chłodzenia. Pobiera bezpośrednio z rzeki ogromne ilości wody na potrzeby chłodzenia bloków energetycznych a następnie zrzuca liczącym dwa kilometry kanałem gorące wody pochłodnicze. Powstaje w ten sposób środowisko o zmienionej temperaturze i warunkach przepływu.
Naukowcy do tej pory badali śmiertelność młodych ryb, które giną zasysane wraz z wodą przez elektrownię. Skalę strat opisano w czasopiśmie „Biologia” w 2025 r. W najnowszym artykule opublikowanym w październiku br. w czasopiśmie „Hydrobiologia”, naukowcy wykazali, jak podgrzane wody pochłodnicze wpływają na skład i sezonowy rytm występowania młodych ryb. Okazało się, że środowisko zanieczyszczone przez ciepłą wodę sprzyja niektórym gatunkom, w tym obcej i inwazyjnej babce szczupłej.
Zamiast ponownie spierać się o to, ile młodocianych ryb ginie w elektrowni i czy to dużo, czy mało w kontekście funkcjonowania populacji, skupiliśmy się na tym, jak podgrzana woda wpływa na dynamikę rozrodu i pojawiania się poszczególnych gatunków ryb na odcinku poniżej elektrowni. Jest to problem, który polscy badacze podnosili już w latach 70-tych. Na świecie wciąż poświęca mu się dużo uwagi, a w naszym kraju został mocno „zapomniany”
– mówi główny autor badania, dr inż. Michał Nowak
Inwazyjny i obcy gatunek ryby zyskuje przewagę
Babka szczupła (Neogobius fluviatilis) to niewielka, dorastająca do około 20 centymetrów ryba o charakterystycznym szczupłym ciele. Przywędrowała do Polski przez system kanałów śródlądowych i dzięki transportowi rzecznemu. Choć pojawiła się w naszych wodach dopiero pod koniec lat 90., bardzo szybko skolonizowała dorzecze Wisły konkurując z rodzimymi rybami o siedliska i pokarm.
Naukowcy prowadzili swoje badania w 2024 r. Porównywali larwy i wczesny narybek dryfujące w Wiśle, czyli niesiony z prądem rzeki, powyżej i poniżej elektrowni. Podczas 20 wyjazdów terenowych odłowili 688 młodych ryb, wśród których dzięki analizom DNA zidentyfikowano 18 gatunków.
Poniżej elektrowni larw było więcej, jednak wzrost ten wynikał w dużej mierze ze zwiększonego udziału obcej i inwazyjnej babki szczupłej. Po uwzględnieniu sezonowości zagęszczenie jej larw było tam około ośmiokrotnie wyższe niż powyżej elektrowni. Większa liczba larw i wczesnego narybku poniżej zrzutu wód pochłodniczych nie oznacza więc zdrowszej rzeki.
Zmieniły się również proporcje między pozostałymi gatunkami, co wskazuje na przebudowę całego zespołu młodych ryb. Zmianom liczebności towarzyszyło przesunięcie terminów pojawiania się larw. Szczególnie wyraźnie było ono widoczne właśnie u babki szczupłej.
Uzyskane przez nas wyniki są jednoznaczne i zgodne z ogólnoświatową wiedzą o tym, jak zanieczyszczenie termiczne oddziałuje na funkcjonowanie ryb. Potomstwo ponad 60% gatunków pojawiało się poniżej elektrowni znacznie wcześniej niż normalnie. Większość z nich była obecna na podgrzanym odcinku ok. 2 tygodni przed tym, gdy stwierdzaliśmy je powyżej elektrowni
– podkreśla dr inż. Michał Nowak.
Szczególną uwagę zwraca to, że rozród inwazyjnej babki szczupłej był przyspieszony aż o ponad 50 dni. Zresztą ten właśnie gatunek wydaje się największym beneficjentem zmian w środowisku wywołanych zrzutami podgrzanych wód pochłodniczych. Jego zagęszczenia poniżej elektrowni były o rząd wielkości wyższe niż na niezmienionym odcinku Wisły
– dodaje Nowak.
Ryby przychodzą na świat zbyt wcześnie
Na podgrzanym odcinku największe nasilenie dryfu miało miejsce 2 tygodnie wcześniej niż powyżej elektrowni. Takie przesunięcia mogą zmieniać dostęp młodych ryb do pokarmu i odpowiednich siedlisk. Wcześniejsze pojawianie się larw może powodować niedopasowanie ich potrzeb do sezonowego rozwoju organizmów stanowiących pokarm. Dodatkowym zagrożeniem może być opuszczenie przez larwy strefy podgrzanej wody i przemieszczenie się do chłodniejszej części rzeki.
Dr inż. Michał Nowak zaznacza, że ocena dalszych losów tych larw wykraczała poza zakres opublikowanej pracy, ale zaobserwowane zmiany dają podstawy do obaw:
Ogólnie zaobserwowaliśmy bardzo jednoznaczny wzorzec zmian - dokładnie taki, jakiego można oczekiwać w przypadku zmiennocieplnych organizmów, jakimi są ryby. Czy takie przyspieszenie rozrodu stanowi zagrożenie dla funkcjonowania populacji ryb? Choć wykracza to poza zakres tej konkretnej pracy, to należy oczekiwać, że tak. Larwy, które wskutek dryfu opuszczą podgrzaną część Wisły poniżej elektrowni, trafiają do znacznie chłodniejszej wody. Nawet jeśli nie zginą bezpośrednio wskutek tej zmiany termiki, to istnieje poważna obawa, że nie odnajdą stosownego pokarmu i zagłodzą się na śmierć w chłodniejszej wodzie.
Presja powtarzająca się w każdym sezonie, od czterech dekad
Badania pokazują zatem, że oddziaływanie elektrowni na rzekę może wykraczać poza śmiertelność ryb zasysanych do systemu chłodzenia. Odprowadzanie podgrzanej wody zmienia funkcjonowanie zespołów ryb i może sprzyjać zwiększeniu udziału inwazyjnych gatunków obcych. Oba mechanizmy oddziaływania występują przy tym równocześnie i powtarzają się przez kolejne lata.
Wraz z wynikami naszych wcześniejszych badań układa się to w bardzo spójną, choć raczej mało optymistyczną całość. Elektrownie o otwartym systemie chłodzenia z jednej strony rokrocznie usuwają znaczną część dryfujących Wisłą larw, a z drugiej - zrzucając do niej podgrzane wody pochłodnicze, aktywnie zmieniają procesy rekrutacji ryb. A wszystko to odbywa się przez ostatnie pół wieku nieustannie, powtarzając się w każdym kolejnym sezonie rozrodczym
– podsumowuje dr inż. Michał Nowak.
Co z Kozienicami?
Około 200 km poniżej Połańca znajduje się kolejna duża elektrownia cieplna - ENEA Kozienice, o mocy 4016 MW i poborze wody do chłodzenia sięgającym 100 m³/s. Jej większa moc i skala poboru wody uzasadniają potrzebę zbadania podobnych procesów również na tym odcinku Wisły. Samo porównanie wielkości obu obiektów nie pozwala jednak określić skali zmian w zespołach ryb. Oddziaływania sąsiadujących elektrowni należy rozpatrywać także łącznie, jako potencjalną presję skumulowaną.
Autorami pracy są eksperci z Gospodarstwa Rybackiego Mazanów, Pracowni Ekspertyz i Badań Ekologicznych, Uniwersytetu Łódzkiego oraz Towarzystwa na rzecz Ziemi. Wskazali, że zastosowanie zamkniętego lub suchego systemu chłodzenia mogłoby ograniczyć pobór wody i negatywne oddziaływanie elektrowni na rzekę.
--
Robert Wawręty – mgr inż. inżynierii środowiska, wiceprezes Towarzystwa na rzecz Ziemi, ekspert zajmujący się sprawami gospodarki wodnej i energetyki, współautor badania opublikowanego w „Hydrobiologii”. Autor publikacji popularno-naukowych z zakresu przyjaznej środowisku ochrony przeciwpowodziowej oraz oddziaływania elektrowni termicznych na ekosystemy rzeczne.
Źródło: Nowak M. i in. (2026), Thermal effluents restructure fish recruitment and community assembly in a large European river, Hydrobiologia, Opublikowane online 16.10.2026.