Partnerstwo natury: jak rośliny i zwierzęta wspólnie podtrzymują życie

Wokół tajemnicy życia na Ziemi

Rośliny nie mogłyby istnieć ani rozmnażać się bez współpracy z innymi organizmami. Wiele gatunków zwierząt odgrywa kluczową rolę w ich rozrodzie, a dzięki tej współpracy rośliny mogą kwitnąć i tworzyć nasiona.

Rośliny mają niezwykły sposób, by zaprosić zwierzęta do współpracy. Oferują im coś w rodzaju poczęstunku – najczęściej słodki nektar, czasem pyłek, a nawet jadalne włoski czy małe ciałka pełne składników odżywczych. Do tego dochodzą zapachy, które dla wielu owadów są niczym aromatyczna reklama unosząca się w powietrzu. Zwierzęta, zwabione tymi darami, nieświadomie zabierają ze sobą pyłek i przenoszą go na kolejne kwiaty, umożliwiając zapłodnienie. Dzięki temu większość roślin kwitnących i część nagonasiennych może się rozmnażać. To subtelne, ale fundamentalne partnerstwo między światem roślin a zwierząt.

Około 78% gatunków roślin okrytonasiennych w strefie umiarkowanej korzysta z zapylenia przez zwierzęta, a w tropikach ten odsetek wzrasta do 94% (Ollerton et al. 2011). Najnowsze dane z 2023 r. pokazują, że 90% roślin okrytonasiennych na świecie korzysta z zapylania przez zwierzęta (Tong et al. 2023). Około 75% światowych upraw żywności jest zależnych od zapylaczy, co podkreśla ich znaczenie dla różnorodności naszych zasobów żywnościowych. Zapylacze odpowiadają za około 35% światowej produkcji roślinnej (pod względem objętości), zwiększając plony 87 ze 115 głównych upraw spożywczych i licznych roślin leczniczych (FAO). Utrzymanie relacji między roślinami a zapylaczami stanowi zatem fundament funkcjonowania i stabilności zdrowych ekosystemów. Dlatego w ostatnich dwóch dekadach coraz częściej podnoszone są obawy związane z globalnym spadkiem liczebności zapylaczy oraz konsekwencjami tego zjawiska dla zapylania zarówno roślin dziko rosnących, jak i uprawnych (Althaus et al. 2021).

Różnorodność zapylaczy obejmuje ponad 20000 gatunków, w tym spośród owadów są to pszczoły, a także ćmy, muchy, osy, chrząszcze, motyle. Do kręgowców zapylających zaliczają się nietoperze, kilka gatunków małp, gryzonie, lemury, wiewiórki drzewne, olingo (niewielki ssak nadrzewny z Ameryki Środkowej i Południowej, należący do rodziny szopowatych) i kinkażu (należy do rodziny szopowatych, żyje w tropikalnych lasach Ameryki Łacińskiej). Wiele gatunków ptaków to zapylacze, takie jak kolibry, nektarniki, pełzacze miodowe i niektóre gatunki papug. Liczebność i różnorodność zapylaczy zapewnia stałe dostarczanie roślinom usług zapylania, co prowadzi do lepszej produkcji żywności (FAO).

Wiele kręgowców i niektóre owady pomagają roślinom w rozsiewaniu nasion. Niektóre nasiona przyczepiają się do sierści, inne trafiają do ziemi po zjedzeniu owoców, nieuszkodzone w przewodzie pokarmowym. Wiewiórki, chomiki czy ptaki gromadzą nasiona w skrytkach, a mrówki przenoszą je na znaczne odległości, korzystając z wartościowych „przekąsek” w postaci elajosomów. Dzięki tej subtelnej współpracy rośliny mają większe szanse rozprzestrzenienia się, a zwierzęta zyskują pożywienie – prawdziwa symbioza, z której korzystają obie strony (Iluz 2010).

Rośliny i zwierzęta od wieków współpracują w sposób, który przypomina wzajemne wsparcie między partnerami. W tropikalnych lasach deszczowych Ameryki Południowej, na przykład, drzewa z rodzaju Cecropia zawierają z mrówkami z rodzaju Azteca swoiste „przymierze obronne”. Drzewa te oferują mrówkom schronienie w swoich pustych wnętrzach oraz specjalne ciałka odżywcze, zwane ciałkami Müllera, które stanowią dla nich pokarm. W zamian mrówki bronią drzew przed roślinożercami, usuwają chwasty i inne rośliny konkurencyjne, a ich obumarłe ciała dostarczają roślinom cennego azotu (Marting et al. 2018).

Takie formy współpracy pokazują, jak różne gatunki mogą żyć obok siebie w harmonii i wzajemnie się wspierać. Przypominają nam też, jak istotne są symbiotyczne relacje dla zachowania równowagi w ekosystemach.

Prof. Piotr Skubała 

Literatura:
- Althaus S. L., Berenbaum M. R., Jordan J. et al. 2021. No buzz for bees: Media coverage of pollinator decline. „PNAS” 118: e2002552117. doi.org/10.1073/pnas.2002552117.
- FAO. 2025. Global Action on Pollination Services for Sustainable Agriculture. fao.org/pollination/about/?utm_source=chatgpt.com, [dostęp 06.09.2025].
- Iluz D. 2010. Zoochory: The Dispersal Of Plants By Animals. In: Dubinsky Z., Seckbach J. (eds) All Flesh Is Grass. Cellular Origin, Life in Extreme Habitats and Astrobiology, vol. 16. Springer, Dordrecht, doi.org/10.1007/978-90-481-9316-5_9.
- Marting P. R., Kallman N. M., Wcislo W. T. et al. 2018. Ant-plant sociometry in the Azteca-Cecropia mutualism. „Scientific Reports” 8: 17968. doi.org/10.1038/s41598-018-36399-9.
- Ollerton J., Winfree R., Tarrant S. 2011. How many flowering plants are pollinated by animals?, „Oikos” 120: 321-326. doi.org/10.1111/j.1600-0706.2010.18644.x.
- Tong Z. Y., Wu L. Y., Feng H. H., Zhang M., Armbruster W. S., Renner S. S., Huang S. Q. 2023. New calculations indicate that 90% of flowering plant species are animal-pollinated. „National Science Review” 10(10): nwad219. doi.org/10.1093/nsr/nwad219.