Cenną kaszubską aleję należy chronić

Druga połowa XIX w. to dla Pomorza czas dynamicznego rozwoju infrastruktury drogowej. W tym okresie droga prowadząca z Kołczygłów przez Kołczygłówki i Cetyń do Poborowa, łącząca majątki ziemskie pomorskiego rodu Puttkamerów, została obsadzona po obu stronach drzewami. Początkowy, starszy odcinek drogi, od Kołczygłów do stacji kolejowej w Kołczygłówkach, to aleja lipowa, za Kołczygłówkami posadzono głównie klony – pospolite i jawory. Około 200 lat temu posadzone lipy drobnolistne, szerokolistne i krymskie, a także posadzone nieco później (około 120 lat temu) klony, są teraz okazałymi, dojrzałymi drzewami. Choć sam charakter drogi zmienił się na przestrzeni lat – droga gruntowa stała się drogą asfaltową – aleja wciąż stanowi dominujący element lokalnego krajobrazu rolniczego. Współcześnie alei zagraża wycinka ponad 800 przydrożnych drzew.

Walory krajobrazowe i przyrodnicze

Tego typu zadrzewienia zasługują na ochronę z uwagi na walory historyczne, krajobrazowe jak i przyrodnicze, które są niemożliwe do odtworzenia w perspektywie kilku pokoleń.

W 2023 r. lokalna społeczność dowiedziała się o planach przebudowy i rozbudowy drogi powiatowej nr 1705G na odcinku Trzebielino-Kołczygłowy. Inwestycja zakładała m.in. poszerzenie jezdni, budowę ciągów pieszo-rowerowych, budowę i przebudowę rowów drogowych – typowe elementy prawie każdej inwestycji drogowej. Realizacja inwestycji miała wiązać się z wycinką ponad 800 drzew przydrożnej alei. Uzasadnienie było standardowe – potrzeba poprawy bezpieczeństwa i parametrów technicznych trasy.

Każdy kto był na tej drodze w ostatnich latach zgodzi się, że droga wymaga remontu – nawierzchnia jest dziurawa, miejscami niebezpieczna. Z pewnością większość mieszkańców ucieszyła wizja wyremontowanej drogi. Ale wizja drogi bez drzew już niekoniecznie.

Planując jakąkolwiek inwestycję w otoczeniu drzew należy uwzględniać konieczność ich ochrony na każdym etapie – od prac projektowych i przygotowawczych, przebudowy/budowy oraz pielęgnacji po zakończeniu inwestycji. Obligatoryjnie, na etapie planowania i projektowania inwestycji, konieczne jest opracowanie operatu dendrologicznego, na podstawie którego możliwe będzie później opracowanie adekwatnego do danej inwestycji projektu ochrony drzew. W celu ich ochrony w trakcie inwestycji konieczna jest ścisła współpraca z inspektorem nadzoru dendrologicznego. Zwłaszcza gdy planowane prace mają odbywać się w otoczeniu szczególnie wartościowych drzew – jak w przypadku omawianej alei.

Nierzetelna analiza inwestycyjna

Tymczasem z analizy dokumentacji złożonej w imieniu inwestora w ramach postępowania w sprawie wydania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach wynikało, że ten etap został całkowicie zlekceważony. Ograniczono się w zasadzie do stwierdzenia drzew w terenie – zebrania podstawowych danych dotyczących obwodów i lokalizacji pni oraz naniesienia tych punktów na projekt inwestycji. Decyzja, które drzewa zostaną wycięte, a które zachowane (zakładano wycinkę jednostronną), została podjęta wyłącznie na podstawie kolizji stwierdzonej w planie sytuacyjnym nie zaś, jak być powinno, na podstawie rzetelnej analizy uwzględniającej kondycję drzew, przewidywaną kolizję przedsięwzięcia z uwzględnieniem wszystkich części drzew – korzeni, pni i koron oraz możliwość zastosowania rozwiązań alternatywnych.

Działania dla ochrony alei

Te plany inwestycyjne spotkały się ze stanowczą reakcją lokalnego Stowarzyszenia Nenufar, które nazwało te plany „Historyczną rzezią na Kaszubach”¹ i razem ze Stowarzyszeniem Pracownia na rzecz Wszystkich Istot podjęło kroki prawne zmierzające do ochrony alei. W listopadzie 2023 r. stowarzyszenia złożyły wniosek o wpis do rejestru zabytków oraz objęcie ochroną alei drzew do Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Konserwator Zabytków błyskawicznie wszczął postępowanie i wstrzymał wszelkie prace budowlane do czasu podjęcia decyzji, ratując tym samym aleje przed zniszczeniem.

Jednocześnie apel o natychmiastowe zatrzymanie prac związanych z wycinką drzew przy drodze powiatowej nr 1705G na odcinku Trzebielino-Kołczygłowy oraz o opracowanie alternatywnego projektu inwestycji przebudowy drogi podpisało 12835 osób². Interweniowała też posłanka Małgorzata Tracz wskazując w piśmie do samorządowców: „Aleje są już od ponad 200 lat elementem tradycyjnego krajobrazu Europy Środkowej, w tym Kaszub. Są cennym siedliskiem przyrody, w tym gatunków chronionych prawem krajowym i europejskim”³.

W 2024 r. Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków zlecił opracowanie dokumentacji historyczno-konserwatorskiej, która została opracowana w październiku 2024 r. W dokumencie przeczytać możemy: „Historyczny charakter krajobrazu kulturowego w otoczeniu drogi zachował się na całym przebiegu drogi, z częściowo zachowaną tradycyjną zabudową wiejską związaną z dawnymi majątkami oraz utrzymywanym sposobem zagospodarowania przestrzeni – rolnictwa wielkoobszarowego”.

Dzięki finansowemu wsparciu wielu osób udało się także wykonać waloryzację dendrologiczną alei, która została przedłożona przez stowarzyszenia Konserwatorowi Zabytków. Wykazała ona, że tworzą ją cenne przyrodniczo drzewa w dobrym stanie fitosanitarnym i wobec tego zasługują na ochronę.

Aleja charakteryzuje się wysoką wartością przyrodniczą – liczne dziuple, szczeliny i spękania kory, zagłębienia przy nabiegach korzeniowych czy zrakowacenia na pniach stanowią dogodne siedliska dla ptaków, nietoperzy i bezkręgowców. Pnie drzew są licznie zasiedlone przez porosty (w tym chronione gatunki: wabnicę kielichowatą i odnożyce: mączystą, kępkową i jesionową) oraz mszaki. Aleja niewątpliwie stanowi lokalny korytarz ekologiczny istotny dla zachowania bioróżnorodności w skali lokalnej.

W maju 2025 r. odbyły się oficjalne oględziny w ramach prowadzonego przez Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków postępowania w sprawie wpisu do rejestru zabytków. Wyniki przeprowadzonych oględzin nie pozostawiły wątpliwości – aleja lipowo-klonowa wzdłuż drogi Kołczygłowy – Cetyń – Poborowo zasługuje na miano zabytku.

Zabytkowa aleja

1 kwietnia 2026 r. Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków wpisał aleję do rejestru zabytków. Została ona uznana za dobro o wartości historycznej, krajobrazowej i przyrodniczej, a także ważną część tożsamości regionu. W decyzji czytamy: „Oprócz wartości historycznych aleja ta bez wątpienia posiada walory przyrodnicze i krajobrazowe, jako malowniczy element tego miejsca, doskonale wpisujący się w rozległe przestrzenie okolicznych pól, stanowiący cenną widokowo dominantę w krajobrazie ziemi bytowskiej. Tym samym jednoznacznie orzec można, iż nie budzą wątpliwości jej oczywiste i wyróżniające wartości zarówno historyczne jak i krajobrazowe, przyrodnicze i estetyczne. Aleja doskonale wpisuje się w otaczający ją krajobraz, a jej skala sprawia, że jest istotnym elementem przestrzennym tych terenów”.

Aleja na odcinku od Kołczygłów do Poborowa zyskała ochronę prawną, wycinka drzew wchodzących w jej skład oraz prace w jej obrębie wymagają zgody Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

Stowarzyszenie Nenufar po otrzymaniu decyzji Konserwatora słusznie zwrócił uwagę, że: „Decyzja o wpisie alei do rejestru zabytków zatrzymuje proces, który mógł doprowadzić do nieodwracalnych zmian w krajobrazie tego miejsca. Nie rozwiązuje jednak problemu, z którym mieszkańcy mierzyli się od początku: potrzeby poprawy stanu drogi. Dlatego patrzenie na tę decyzję w kategoriach wygranej lub przegranej jest nie tylko uproszczeniem, ale też odwróceniem uwagi od tego, co najważniejsze. Jest to zatrzymanie procesu, który z oczywistych dla nas względów wymagał zatrzymania. To moment, w którym udało się uchronić coś, czego nie dałoby się odtworzyć przez kolejnych 200 lat. Dziś najważniejsze jest to, aby wrócić do punktu, w którym wszystko powinno się zacząć. Do uczciwej, merytorycznej rozmowy o faktach. Do przedstawienia mieszkańcom pełnego obrazu sytuacji, w którym obok potrzeby modernizacji drogi pojawia się również wiedza o możliwościach jej przeprowadzenia w sposób całkowicie zachowujący zabytkową aleję. Do wspólnego szukania rozwiązań, które nie będą oparte na uproszczeniach, lecz na realnych przykładach i doświadczeniach innych, bardziej doświadczonych w tej dziedzinie samorządów. Nie zamykajmy się na wiedzę i sprawdzone rozwiązania chroniące dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze naszego regionu i całego Pomorza”⁴.

Aleje przydrożne są świadectwem historii kształtowania przestrzeni. Sadzone wzdłuż traktów komunikacyjnych do dziś są wyjątkowym elementem krajobrazu naturalnego i kulturowego, wartym zachowania dla przyszłych pokoleń. Niestety lokalny samorząd nie podziela tej opinii – odwołanie od decyzji złożył Starosta Bytowski oraz Wójt Gminy Kołczygłowy. Sprawa będzie rozpatrywana przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

O dalszych losach alei będziemy na bieżąco informować na naszych łamach.

Marta Kaźmierczak

Marta Kaźmierczak – specjalistka ds. ochrony przyrody, społeczniczka. Gorzkie doświadczenia urzędnicze (RDOŚ) wykorzystuje w pracy aktywistycznej.

Przypisy:
1. Wpis Stowarzyszenia Nenufar na portalu Facebook z 11.10.2023, facebook.com/share/p/1EKhXJWMUw/ [dostęp 30.04.2026].
2. Petycja NIE dla wycinki kaszubskich alei, petycja.pracownia.org.pl/petycja/nie-dla-wycinki-kaszubskich-alei [dostęp 30.04.2026].
3. Interwencja poselska w sprawie wycinki drzew przy drodze powiatowej nr 1705G na odcinku Trzebielino-Kołczygłowy, 29.11.2023, malgorzatatracz.pl/interwencja-poselska-w-sprawie-wycinki-drzew-przy-drodze-powiatowej-nr-1705g-na-odcinku-trzebielino-kolczyglowy/ [dostęp 30.04.2026].
4. Wpis Stowarzyszenie Nenufar na portalu Facebook z 8 kwietnia 2026 r., facebook.com/share/p/1CiydZwkpc/ [dostęp 30.04.2026].