Kiedy rzeka przekracza granice. Wnioski po powodzi z jesieni 2024 roku

Nie da się skutecznie ograniczać strat powodziowych bez udziału tych, którzy na te straty są najbardziej narażeni. Dlatego Fundacja Greenmind i Koalicja Ratujmy Rzeki ruszyły w teren, do ludzi, którzy jesienią 2024 r. musieli zmierzyć się z żywiołem. Raport z przeprowadzonego badania zawiera wiele zaskakujących wniosków.

Nie tylko rzeka jest zagrożeniem, czyli naiwność „zbiornikowego solucjonizmu”

Relacje z pierwszej ręki pozwalają lepiej zrozumieć, jaki był przebieg powodzi we wrześniu 2024 r. i ocenić, co zadziałało dobrze, a co trzeba poprawić. Zaskakująco, ponad 60 z 217 ankietowanych osób wskazało, że ich dom został zalany nie przez rzekę, ale z innych przyczyn. Źródłem zalania ponad 1/4 posesji nie były rzeki Biała Lądecka czy Morawka, ale spływ powierzchniowy, wody gruntowe, niedrożne rowy czy cofka z kanalizacji. To oznacza, że żadne planowane suche zbiorniki, w tym Goszów i Bolesławów, nie zabezpieczyłyby ich przed powodzią. Warto przyjrzeć się temu w szerszej perspektywie. Technologiczni giganci są orędownikami pewnego sposobu myślenia o współczesnym świecie, który nazywany jest cyfrowym solucjonizmem. Polega on na iluzji, że wszystko da się rozwiązać za pomocą odpowiednich algorytmów, wierze w to, że technologia prędzej czy później rozwiąże wszystkie problemy ekonomiczne i społeczne. Jeżeli przyjrzymy się wypowiedziom polityków po powodzi i planom Wód Polskich, to prezentują oni podobny sposób myślenia, który można roboczo nazwać „zbiornikowym solucjonizmem”. Przekonanie, że ochronę przeciwpowodziową da się rozwiązać pewną skończoną liczbą zbiorników daje złudne poczucie zrozumienia i kontroli nad sytuacją. Ograniczenie strat powodziowych wymaga jednak wielu zróżnicowanych, innych niż zbiorniki rozwiązań. Administracja rządowa powinna jak najszybciej przygotować katalog działań ograniczających przyczyny zagrożenia, redukujących straty dla powodzi z innych źródeł niż rzeki, z uwzględnieniem: powodzi gruntowych, cofki z kanalizacji, zagrożenia od rowów melioracyjnych i odwadniających czy spływu powierzchniowego. Ponadto plany nie powinny skupiać się tylko na „Wielkiej Wodzie”. Zarówno w gminie Lądek-Zdrój, jak i Stronie Śląskie powodzie pojawiają się dość często. Większą część strat powodziowych powodują lokalne potoki i inne, wcześniej wymienione źródła. Dla takich powodzi kluczowe dla przeciwdziałania jest ograniczanie zabudowy i zabezpieczanie pojedynczych domów przed powodzią.

Brak wiedzy, brak ostrzeżenia, brak czasu

Ludzie nie mieli świadomości zagrożenia – to kolejny zaskakujący wniosek z płynący z podsumowania badań ankietowych Koalicji Ratujmy Rzeki i Fundacji Greenmind. Prawie 3/4 przedsiębiorców i ponad 1/3 mieszkańców nie wiedziało, że ich posesje znajdują się na terenach zagrożonych powodzią, a ci którzy byli świadomi zagrożenia, zawdzięczają to wcześniejszym doświadczeniom i intuicji. Oznacza to, że samorządy i regionalne zarządy gospodarki wodnej mają sporo do poprawienia w kwestii informowania społeczeństwa. Jak zauważa Małgorzata Siudak, ekspertka Koalicji Ratujmy Rzeki ds. powodzi: „Jeśli tylko 2 procent ankietowanych wiedzę o zagrożeniu powodziowym uzyskało z map Wód Polskich, to oznacza, że system wymaga zmiany. Mieszkańcy i przedsiębiorcy potrzebują prostej informacji o zagrożeniu powodziowym, najlepiej dostępnej na stronie swojej gminy”.

Jeszcze bardziej niepokojące są dane dotyczące ostrzeżeń – 47% respondentów nie otrzymało żadnego sygnału! W efekcie 13% nie zdążyło się ewakuować, a 35% zrobiło to w ostatniej chwili, nie mając możliwości zabezpieczenia dobytku. Mieszkańcy boją się kolejnej powodzi i negatywnie oceniają kompetencje służb odpowiedzialnych za ochronę przeciwpowodziową – 85% uważa, że obecny system w małym stopniu zabezpiecza ich miejscowość przed stratami powodziowymi. Roman Konieczny, autor licznych planów ochrony przeciwpowodziowej IMGW, inicjator badań ankietowych po powodzi 2024 r., nie ma wątpliwości: „Ochrona przed powodzią gmin Stronie i Lądek to w soczewce sytuacja w całym kraju. Plany kryzysowe są niejawne, mieszkańcy nie wiedzą kto i jak ich ostrzeże, ani którędy i dokąd się ewakuować. Jeśli w 48 gospodarstwach zostały zalane samochody, których ewakuacja jest przecież bardzo prosta, to znaczy, że mamy duży problem. Drogi i punkty ewakuacji należy opracować z mieszkańcami, którzy najlepiej znają lokalne uwarunkowania. A skutki awarii zbiorników bezwzględnie muszą być jawne”.

Mieszkańcy chcą się przenieść, ale potrzebują wsparcia

Doświadczenie regularnych powodzi, zarówno tych wielkich a także mniejszych sprawia, że znaczny odsetek poszkodowanych – 35% mieszkańców i 20% przedsiębiorców deklaruje chęć przeniesienia się w miejsce wolne od ryzyka powodziowego. „To mocny sygnał dla rządu” – komentuje Jacek Engel, prezes Fundacji Greenmind wspierającej mieszkańców po powodzi 2024 r. „Likwidacja zabudowy w zasięgu wód powodziowych nie tylko zredukuje bezpośrednie straty, ale pozwoli na odzyskiwanie przestrzeni dla rzek i jest nieinwazyjną alternatywą do forsowanej przez Wody Polskie koncepcji budowy suchych zbiorników”.

Co dalej?

Raport zawiera szereg rekomendacji zarówno dla administracji rządowej, jak i dla samorządów lokalnych. Wskazuje na konieczność:

• uproszczenia i upowszechnienia informacji o zagrożeniach powodziowych,
• opracowania jawnych i skutecznych planów ewakuacyjnych,
• wdrożenia systemów ostrzegania dopasowanych do lokalnych realiów,
• wsparcia mieszkańców w zabezpieczaniu domów,
• stworzenia warunków do dobrowolnych przesiedleń. 

Pomysły przywożone z Warszawy nie spotkały się z uznaniem lokalnych społeczności, bo nikt ich o zdanie nie zapytał. Fundacja Greenmind i Koalicja Ratujmy Rzeki mają nadzieję, że wyniki badań i głos mieszkańców pomogą w wypracowaniu realnego planu ograniczania zagrożenia powodziowego – z korzyścią dla ludzi i przyrody.

Rafał Rykowski – Polska Zielona Sieć i Koalicja Ratujmy Rzeki

Pełen raport dostępny tutaj: greenmind.pl/wp-content/uploads/2025/06/powodz-wyniki-badan-ALL.pdf