Stanowisko w sprawie reformowania gospodarki leśnej

Czas na nowy model leśnictwa

Prof. dr hab. Kazimierz Rykowski, międzynarodowy ekspert w dziedzinie leśnictwa, autor i koordynator pierwszej edycji prac nad Narodowym Programem Leśnym (NPL) z lat 2012-2016, wskazuje na niejasne założenia wszczętego na nowo procesu, który został wznowiony przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska w październiku 2025 r.

„Stanowisko w sprawie reformowania gospodarki leśnej” to tekst, który profesor Rykowski skierował jesienią do powołanego wtedy Zespołu do spraw rozwoju leśnictwa (sip.lex.pl/akty-prawne/dzienniki-resortowe/powolanie-zespolu-do-spraw-rozwoju-lesnictwa-38962547), którego jest członkiem. Zespół wrócił do koncepcji NPL, ale w opinii prof. Rykowskiego niezgodnie z ideą, która stała za stworzeniem takiego programu ponad piętnaście lat temu.

Tekst publikujemy za zgodą autora.

Stanowisko w sprawie reformowania gospodarki leśnej

Nie jest reformą gospodarki leśnej wyznaczanie tzw. „lasów społecznych”, lub „nadleśnictw puszczańskich”, wyszukiwanie „starolasów”, czy ustanawianie „100 rezerwatów na 100-lecie”. Powyższe decyzje mają charakter reaktywny nie systemowy. Reformowanie gospodarki leśnej powinno nadać kierunek i stworzyć nową podstawę nauczania zawodu oraz szerokiej edukacji leśnej, wskazać kierunek zmian w strukturze zarządzania, sformułować wizję i określić misję gospodarki leśnej, nadać charakter głównym dokumentom, którymi kierują się operacje leśne.

Przez dwa wieki gospodarka i nauki leśne unifikowały, upraszczały, ujednolicały lasy żeby intensyfikować produkcję, ułatwiać prace i zmniejszać koszty. Na tej drodze uzyskano ponad 2,5-krotne zwiększenie użytkowania lasów. Narzędziem i obiektem tego działania nie był las, jako ekosystem, ale drzewostany. Z pomiarów drzewostanów, liczonych w m³, powstały podstawowe narzędzia planowania leśnego, główne parametry zarządzania, są także miarą operacji leśnych. Tak stworzono homogeniczne leśnictwo drzewostanowe, które jest praktykowane według tych samych instrukcji i zasad na obszarze ponad 1/4 kraju.

Prace nad Narodowym Programem Leśnym (NPL) podjęto z rekomendacji Komisji Leśnej FAO na wniosek ministra odpowiedzialnego za lasy w rządzie Premiera Donalda Tuska w 2012 r. Chodziło o stworzenie perspektywy do 2080 r. dla całego sektora leśno-drzewnego i ochrony przyrody w lasach. W pracach wzięło udział 193 ekspertów z różnych dziedzin, z 45 instytucji i organizacji związanych leśnictwem, przemysłem drzewnym, ochroną przyrody, samorządami, edukacją, kulturą, sztuką, związkami wyznaniowymi. Dorobek 8 paneli ekspertów (klimat, ochrona, wartość, dziedzictwo, rozwój, organizacja, współdziałanie, nauka) w postaci 298 rekomendacji końcowych został opublikowany w Instytucie Badawczym Leśnictwa. Dalszych prac zaniechano wraz ze zmianą rządu w 2016 r.

Powoływanie w 2025 r. „Zespołu” wraz z „Grupami tematycznymi” do spraw reformowania gospodarki leśnej jest rozpraszaniem wysiłków, stratą czasu, ruchem wstecz.

W ten sposób powiela się urzędnicze schematy tworząc pozory aktywności. Jest to powtórzeniem „paneli ekspertów” z lat 2012-2015 i „stolików” z lat 2024-2025. W tym stylu możemy przygotowywać martwe dokumenty, które każda następna władza, będzie kontestować i zaczynać wszystko od zera.

Wobec braku kontynuacji prac nad NPL, wobec nieuzgodnionych stanowisk, co do kształtu przyszłej gospodarki leśnej w ramach spotkań ONoL [Ogólnopolska Narada o Lasach – red.], jak również niejasnych celów i metod pracy powołanego w 2025 r. „Zespołu” do spraw rozwoju leśnictwa, chciałbym przedstawić, jako udział w pracach „Zespołu” i jego członek oraz koordynator prac w latach 2012-2016, syntetyczne, własne stanowisko w oparciu o materiały z paneli dyskusyjnych oraz sformułowane wówczas rekomendacje do dalszych prac nad NPL. 

***

Pojęcia takie, jak „trwale zrównoważona wielofunkcyjna gospodarka leśna” lub „leśnictwo wielofunkcyjne”, w znaczeniu stosowanym w dokumentach LP i publikacjach leśnych, budzi wątpliwości logiczne (trwała równowaga w przyrodzie jest niemożliwa, a dla gospodarki oznacza brak rozwoju) i merytoryczne (wielofunkcyjne są lasy, a nie operacje leśne). W związku z odwróceniem priorytetów w społecznym wartościowaniu lasów i rosnącą presją ochrony, wobec zmian globalnych i roli lasów w tym procesie, wielofunkcyjne leśnictwo rozumiane jako hodowla lasów wielofunkcyjnych, traci sens. Nie da się w tym samym czasie i miejscu jednocześnie prowadzić eksploatacji, chronić biologicznej różnorodności i organizować „kąpieli leśnych”. Potrzebne są rozwiązania systemowe z perspektywą stosowną do długowieczności lasów. Konieczne jest wprowadzenie systemu leśnictwa zróżnicowanego i przywrócenie właściwego sensu pojęciu „wielofunkcyjna gospodarka leśna”. Chodzi o wykorzystanie, bez ideowego skrępowania, naturalnych potencjałów ekosystemów leśnych oraz sprostanie zróżnicowanym społecznym oczekiwaniom. Leśnictwo zróżnicowane to rozwój określonych funkcji, lub grup funkcji lasów, w określonym celu, miejscu i czasie, według adekwatnych do tego zasad i instrukcji.

Odpowiada to cybernetycznej, uniwersalnej zasadzie zarządzania, sformułowanej przez Rossa Ashby’ego: „Tylko różnorodność może kontrolować różnorodność”¹. W kierunku różnicowania gospodarki leśnej, wydaje się zmierzać leśnictwo europejskie, którego metaanalizy dokonał międzynarodowy 43-osobowy zespół naukowy w publikacji z 2025 r.²

Kluczem do reformowania gospodarki leśnej jest jej wielofunkcyjność, a zmiany mogą następować według następujących modeli (typów leśnictwa).

1. Leśnictwo rezerwatowe

Opis: Las pozostaje poza oddziaływaniem gospodarki leśnej; natura sama reguluje rytm przemian i buduje własne preferencje; Taka decyzja jest decyzją gospodarczą – las staje się źródłem wiedzy, obiektem referencyjnym dla działań gospodarczych, stanowi archiwum naturalnych zjawisk i procesów, przechowalnią genów. Rolą leśnictwa rezerwatowego jest tworzenie i zachowanie sfery wartości nierynkowych, niematerialnych, jest obszarem naturalnych zakłóceń i ich spontanicznej regeneracji, wolnym od zakłóceń z tytułu interwencji gospodarczych i likwidacji szkód.

Lokalizacja: np.: najcenniejsze przyrodniczo siedliska (np. puszcze reliktowe, grądy, olsy), fragmenty starodrzewów o wysokiej bioróżnorodności.

Zasada: pełna ochrona procesów naturalnych, bierna ochrona wszystkich elementów ekosystemu.

Powiązania: w miarę możliwości unikanie tworzenia wysp, tworzenie natomiast sieci (korytarze ekologiczne).

Funkcja społeczna: miejsca edukacji i badań naukowych, kwalifikowanej turystyki, oraz kontemplacji i refleksji.

2. Leśnictwo ekosystemowe

Opis: Las/ekosystem traktowany jako wspólnota, gdzie gospodarka wykorzystuje i wspiera naturalne procesy i nie podporządkowuje drzewostanów funkcjom produkcyjnym. Elastyczne, adaptacyjne gospodarowanie z zachowaniem dóbr materialnych i usług ekosystemowych. Zagospodarowanie cięciami ciągłymi lub rębniami złożonymi, dominacja odnowień naturalnych, uzupełnianych siewem, incydentalnie sadzeniem; ochrona hybrydowa bierna/czynna i raczej relacji nie obiektów; ingerencja minimalna w ramach i sukcesji naturalnej. Poznawczo to lekcja współistnienia, harmonii i wzajemnych powiązaniach poziomów troficznych.

Lokalizacja: np.: otulina rezerwatów i parki krajobrazowe; lasy górskie na stokach, lasy wododziałowe i źródliskowe.

Zasada: użytkowanie podporządkowane ochronie ekosystemów i funkcji retencyjnej glebo- i wodochronnej.

Powiązania: „lasy społeczne” wokół osiedli, miast, wsi, ośrodków wypoczynku, miejsca historyczne, miejsca rekreacji, terapii, integracji człowieka z przyrodą. 

3. Leśnictwo surowcowe/drzewostanowe (dzisiejsze)

Opis: Las jest zasobem, obiektem gospodarczym, przedmiotem zabiegów wzmagających produkcję drewna (sztuczna selekcja, cięcia pielęgnacyjne, ochrona czynna). Jest przedmiotem planowania, użytkowania, podlega pomiarom efektywności i opłacalności.

Lokalizacja: większość dzisiejszych lasów gospodarczych; siedliska średniej jakości, nie kluczowe dla ochrony przyrody, zalesianie.

Zasada: planowe użytkowanie drewna z zachowaniem reżimów odnowienia sztucznego, ochrony siedlisk, gleb i wód.

Funkcja społeczna: główne źródło zapewniające podaż drewna jako odnawialnego surowca, przy zachowaniu zasad tzw. zrównoważonego rozwoju, utrzymanie zatrudnienia, współpraca z ZUL [Zakłady Usług Leśnych – red.].

4. Leśnictwo plantacyjne/klonalne (agroleśnictwo?)

Opis: Las techniczny, o maksymalnym przyroście drewna, korzystający z selekcji, z intensywnych technologii uprawowych, chroniony czynnie przed owadami, chorobami i zwierzyną.

Lokalizacja: produkcja drewna poza lasem, grunty porolne, siedliska ubogie, np. bory sosnowe, tereny przekształcone – rekultywacje, obszary poprzemysłowe, obrzeża kompleksów leśnych, zadrzewienia śródpolne.

Zasada: selekcja ilościowa, stosowanie potomstwa drzew najlepiej przyrastających, monokultury klonalne (w przyszłości nie można wykluczyć GMO), szybko rosnące gatunki (np. topola, modrzew, daglezja, świerk); cykle krótkie (20–40 lat), wysoka intensywność pielęgnacji, uprawy i ochrony czynnej, zachęty dla przemysłu do tworzenia własnych baz surowcowych. Poznawczo to najbardziej redukcyjny model gospodarki leśnej, ale zarazem ten, który, może odciążyć inne lasy od presji surowcowej.

Nie jest to leśnictwo separacyjne, ale propozycja gospodarki leśnej zróżnicowanej, komplementarnej, nawet w obrębie jednego nadleśnictwa.

Ponadto należy:

1. Uzgodnić hierarchię dokumentów, które stworzą ramy funkcjonowania leśnictwa w Polsce: (1) Narodowy Program Leśny, (2) Polityka Leśna Państwa, (3) Ustawa o lasach albo Prawo Leśne, (4) Statut PGLLP, (5) dokumenty techniczno-gospodarcze.
2. Podjąć prace nad nową Polityką Leśną Państwa.
3. Podjąć prace nad nową Ustawą o lasach lub Prawem Leśnym.
4. Powołać zespoły do opracowania nowych, zróżnicowanych instrukcji i zasad dedykowanych typom gospodarki leśnej.
5. Uzupełnić skład Zespołu o organizacje i stowarzyszenia społeczne pozarządowe.
6. Wyznaczyć „mapę drogową” i terminy osiągania etapów tworzenia NPL.

Prof. Kazimierz Rykowski

Wykno, 08.10.2025

Prof. Kazimierz Rykowski (ur. 1942) – polski leśnik, pracownik naukowy, profesor doktor habilitowany, publicysta. Specjalizował się w fitopatologii leśnej oraz w zagadnieniach związanych z ochroną środowiska i ekologią lasu, różnorodnością biologiczną, ochroną przyrody, problematyką wpływu zmian klimatycznych na lasy oraz naturalnymi zakłóceniami rozwoju lasów. Od 1966 r. pracownik Instytutu Badawczego Leśnictwa. W latach 1986–1990 był kierownikiem Zakładu Fitopatologii Leśnej, a w latach 1992–2008 kierownikiem Zakładu Ekologii Lasu i Łowiectwa. W latach 1991–1998 był zastępcą dyrektora Instytutu do spraw naukowych. Był przewodniczącym Europejskiej Komisji Leśnictwa FAO (1992-1994) oraz członkiem Światowej Komisji Leśnictwa i Trwałego Rozwoju ONZ (WCFSD). Jest członkiem Szwedzkiej Królewskiej Akademii Rolnictwa i Leśnictwa. W latach 1993–1997 był wiceprzewodniczącym Rady Naukowej Europejskiego Instytutu Leśnego w Joensuu w Finlandii (1993-1997). Ekspert w sekretariacie Konwencji o Różnorodności Biologicznej (AHTEG CBD), oraz Grupy Ekspertów ARBOR. Autor ponad 200 publikacji naukowych, artykułów, rozpraw oraz książek.

Przypisy:
1. W. R. Ashby, 1958: Requisite Variety and Its Implications for the Control of Complex Systems, „Cybernetica”, 1(2), 83–99.
2. Thomas A. Nagel, et al., 2025: Can triad forestry reconcile Europe’s biodiversity and forestry strategies? A critical evaluation of forest zoning. „Ambio”, 2025, 54: 632–641.